پایگاه تحلیلی خبری ایراسین، هنگامی که یک شوک خارجی هدفمند، نیمی از ظرفیت خالص تولید را در بزرگترین تولیدکننده فولاد تخت خاورمیانه از مدار خارج می‌کند، اقتصاد صنعتی با یک بحران ساختاری و کلاسیک عرضه مواجه می‌شود. هدف دشمن از این اختلال، فلج کردن قلب تپنده صنعت و ازهم‌گسیختگی زنجیره تامین در بخش‌های کلان اقتصاد بود. با این حال، واکنش استراتژیست‌ها و فرماندهی ارشد فولاد مبارکه به این بحران، یک مطالعه موردی دقیق از پیاده‌سازی اصول مزیت رقابتی و تاب‌آوری سازمانی است.

در مواجهه با این اختلال، فولاد مبارکه یک استراتژی دفاعی چهار لایه را به اجرا گذاشته است: توقف کامل صادرات و هدایت یک میلیون تن ظرفیت به بازار داخل، تخصیص منابع بر اساس حداکثر سازی ارزش افزوده در صنایع پایین‌دستی، واردات هدفمند محصولات نیمه‌نهایی (اسلب) به جای محصول نهایی، و حفظ یکپارچگی نیروی انسانی و دارایی‌های فیزیکی.

مهار اثر شلاقی و اولویت‌بندی در زنجیره ارزش

در ادبیات مدیریت زنجیره تامین، توقف یک بازیگر کلیدی بالادستی به سرعت به پدیده‌ای مخرب به نام «اثر شلاقی» منجر می‌شود؛ جایی که کمبودهای اولیه به نوسانات شدید قیمتی و فلج عملیاتی در صنایع پایین‌دستی ترجمه می‌گردد. با بروز کسری ماهانه ۱۰۰ تا ۱۱۰ هزار تن اسلب، استراتژیست‌های فولاد مبارکه در دوراهی تخصیص منابع قرار گرفتند: توزیع تمام موجودی در بخش نورد گرم یا هدایت آن به سمت صنایع پایین‌دستیِ با اولویت بالاتر؟

تصمیم به تکمیل زنجیره نهایی (از نورد سرد به بعد) و مدیریت انقباضی عرضه ورق گرم، تصمیمی کاملاً منطبق بر چارچوب زنجیره ارزش ادبیات استراتژیک است. در اقتصاد فولاد، محصولات سرد، قلع‌اندود، گالوانیزه و رنگی، حاشیه‌ سود بالاتر، حساسیت استراتژیک بیشتر و ضریب اشتغال‌زایی گسترده‌تری نسبت به ورق گرم عمومی دارند. کاهش تعهدات ورق گرم از ۳۳۰ هزار تن به میزان ۷۰ هزار تن برای اواسط اردیبهشت، یک عقب‌نشینی تاکتیکی برای دفاع از هسته ارزش‌آفرین شرکت است. بدون مدیریت دقیق این شکاف از طریق ابزارهای وارداتی، نوسانات قیمت فولاد مستقیماً به تورم در شاخص قیمت مصرف‌کننده در بخش‌های خودرو و مسکن سرریز خواهد شد.

تأمین اسلب در اولویت

شاید کارشناسی‌ترین تصمیم اتخاذ شده در این معماریِ بحران، رویکرد شرکت به مقوله واردات باشد. در شرایطی که حدود نیمی از ظرفیت تولید از دست رفته، فولاد مبارکه واردات محصولات نهایی (ورق گرم و سرد) را رد کرده و منحصراً بر واردات حدود 110 هزار تن «اسلب» (محصول نیمه‌نهایی) متمرکز شده است؛ رویکردی که با شبکه‌سازی سریع از مبادی چین، روسیه و قزاقستان در حال پیگیری است.

منطق رقابتی این تصمیم روشن است؛ واردات ورق گرم به معنای واگذاری سهم بازار به رقبای خارجی، خروج سنگین ارز و از همه مهم‌تر، بیکار ماندن ماشین‌آلات عظیم نورد گرم شرکت است. در مقابل، واردات اسلب صرفاً به عنوان یک ورودی موقت برای جبران اختلال بالادستی عمل می‌کند و اجازه می‌دهد دارایی‌های سرمایه‌ای پیشرفته شرکت و هزاران نیروی انسانی مستقر در بخش پایین‌دستی، همچنان به تولید ارزش افزوده ادامه دهند.

هم‌گرایی با الگوهای رهبران جهانی فولاد

این پارادایم که در اقتصاد تجارت بین‌الملل تحت عنوان «تغذیه دارایی‌های تکمیلی» شناخته می‌شود، دقیقاً همان مسیری است که بازیگران و سیاست‌گذاران پیشرو در صنعت جهانی فولاد طی می‌کنند:

• الگوی ایالات متحده: با وجود سیاست‌های به شدت محافظه‌کارانه و اعمال تعرفه‌های ۲۵ تا ۵۰ درصدی بر فولاد وارداتی (بند ۲۳۲ قانون توسعه تجارت)، دولت آمریکا همواره مسیر واردات محصولات نیمه‌نهایی نظیر اسلب را باز گذاشته است. دلیل آن است که کارخانه‌های نورد آمریکایی (مانند مجموعه Steelscape) برای حفظ حاشیه سود و جلوگیری از فلج شدن سرمایه‌گذاری‌های خود، به شدت به این اسلب‌های وارداتی وابسته‌اند. در صنعت فولاد، اسلب حدود ۹۰ درصد از هزینه تمام‌شده ورق گرم را تشکیل می‌دهد.

• الگوی اتحادیه اروپا: پس از آغاز جنگ اوکراین، اروپا واردات محصولات نهایی فولادی از روسیه را ممنوع کرد. با این حال، با فشار لابی‌های صنعتی و نوردکاران اروپایی، اتحادیه اروپا مجبور شد معافیت‌های مکرری (تا پایان سپتامبر ۲۰۲۸) برای واردات اسلب روسی صادر کند. شرکت‌هایی مانند NLMK Europe با پنج سایت نورد در اروپا، حیات عملیاتی خود را مدیون همین استثنا و واردات مستمر اسلب هستند.

در نهایت، رویکرد فولاد مبارکه نشان‌دهنده درکی عمیق از پویایی‌های صنعت سنگین است. واردات در این چارچوب، نه یک جایگزین برای تولید ملی، بلکه اهرمی برای تنظیم بازار و حفظ ضرباهنگ خطوط نورد است. این مانور استراتژیک، ضمن جلوگیری از توقف چرخ‌دنده‌های صنعت، اثرات تورمی کمبود ارز را از طریق خلق محصولاتی با ارزش افزوده بالا در داخل مرزها، خنثی می‌کند.